Fundacja. 8 maja 1242 roku księżna Anna, wdowa po Henryku II Pobożnym, ufundowała w Krzeszowie klasztor i osadziła w nim benedyktynów z czeskich Opatovic. W 1289 roku książę Bolko I Surowy odzyskał te ziemie i przekazał je cystersom z Henrykowa; w 1292 roku konsekrowano kościół klasztorny Wniebowzięcia NMP. Cystersi gospodarowali w Krzeszowie aż do 1810 roku. Opactwo niszczyły wojny husyckie i wojna trzydziestoletnia, a za każdym razem je odbudowywano.
Barok. Kształt, z którego Krzeszów słynie dziś, opactwo zyskało w czasach baroku. W latach 1692–1696 powstał kościół św. Józefa — kościół bracki — którego wnętrze pokrył cykl fresków Michaela Willmanna, nazywanego śląskim Rembrandtem; dla bogactwa malowideł kościół nazywa się Śląską Kaplicą Sykstyńską. W latach 1728–1735 wzniesiono monumentalną barokową bazylikę Wniebowzięcia NMP. Rzeźby wykonał Ferdinand Brokoff, a obrazy namalowali m.in. Michael Willmann i Petr Brandl. W bazylice stoją organy Michaela Englera, które można usłyszeć podczas pokazów i koncertów.
Mauzoleum Piastów. W tylnej części bazyliki znajduje się mauzoleum Piastów świdnicko-jaworskich z 1734 roku — kaplica, w której spoczywają książęta Bolko I Surowy i Bolko II Mały. Fundacja opiekująca się zabytkiem określa je jako jedną z największych takich nekropolii w Europie. Sklepienie kaplicy zdobią barokowe malowidła.
Ikona Matki Bożej Łaskawej. Najcenniejszym obiektem kultu jest ikona Matki Bożej Łaskawej z przełomu XII i XIII wieku, uważana za najstarszą ikonę maryjną w Polsce i jedną z pięciu najstarszych w Europie. Od 1998 roku kościół klasztorny ma tytuł bazyliki mniejszej.
XIX i XX wiek. W 1810 roku, w czasie wojen napoleońskich, opactwo zsekularyzowano. W 1919 roku do pustych budynków wprowadzili się niemieccy benedyktyni z praskiego opactwa Emaus, a w 1924 roku papież Pius XI przywrócił klasztorowi rangę opactwa. W 1940 roku naziści zawiesili działalność wspólnoty i zajęli budynki na obóz. Od 1942 roku przechowywano tu, z dala od bombardowań, część zbiorów Biblioteki Państwowej w Berlinie — m.in. rękopisy Mozarta, Beethovena i Bacha. Po wojnie zbiory wywieziono; część trafiła do Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie, gdzie jako tzw. Berlinka pozostaje przedmiotem sporu. W 1946 roku niemieckich mnichów wysiedlono, a w 1947 roku w opactwie osiedliły się benedyktynki wygnane ze Lwowa. W 2004 roku zespół opactwa uznano za Pomnik Historii.
Zwiedzanie. Trasa turystyczna obejmuje kościół klasztorny, mauzoleum, kościół św. Józefa, kaplicę Marii Magdaleny z repliką Grobu Pańskiego z Jerozolimy i zabytkowy cmentarz, Studnię Książęcą z Aleją Książąt oraz podziemia klasztorne z kryptami i średniowiecznymi reliktami. Zwiedza się ją samodzielnie z audioprzewodnikiem — po polsku, angielsku, niemiecku, czesku, rosyjsku, francusku i włosku. Trasa rozszerzona prowadzi dodatkowo na strych bazyliki, do krypt i do Letniego Pawilonu na wodzie. Podczas pokazów „Dotknij Englera” można posłuchać zabytkowych organów, a latem odbywają się koncerty organowe „Muzyka Dawnych Mistrzów”.