Gród i biskupstwo. Ostrów Tumski to najstarsza część Wrocławia. W X wieku Piastowie zbudowali na wyspie między odnogami Odry drewniany gród, otoczony umocnieniami nad brzegiem rzeki. Gdy zjazd gnieźnieński w roku 1000 postanowił o utworzeniu biskupstwa we Wrocławiu, na wyspie zaczęły powstawać budowle kościelne, a w XI i XII wieku pojawiły się tu pierwsze budynki z kamienia i cegły. W 1163 roku książę Bolesław I Wysoki uczynił Ostrów swoją stolicą: drewniane umocnienia zastąpił murowanymi i wzniósł rezydencję. W XIII wieku Piastowie rozbudowali zamek, ale mniej więcej sto lat później nowa siedziba książęca powstała na lewym brzegu Odry, a zamek na Ostrowie stracił znaczenie i na przełomie XV i XVI wieku został rozebrany. Jego pozostałością jest niewielki kościół św. Marcina.
Kościelna wyspa. W 1315 roku wyspa przeszła pod władzę Kościoła i przestała podlegać jurysdykcji świeckiej. Stała się azylem: chronili się tu ludzie, którzy złamali prawo w świeckiej części miasta. Na Ostrowie mieszkali kanonicy — w latach 1503–1538 kanonikiem kapituły przy kolegiacie Świętego Krzyża był Mikołaj Kopernik, o czym przypomina tablica pamiątkowa. W 1766 roku mieszkał tu przez pewien czas Giacomo Casanova. Na początku XIX wieku zasypano odnogi rzeki otaczające wyspę — ich śladem są m.in. stawy przy seminarium — i Ostrów połączył się z lądem, choć nazwa przetrwała.
Zniszczenia i współczesność. W czasie II wojny światowej Ostrów Tumski został niemal całkowicie zniszczony. Dziś mieszczą się tu m.in. Pałac Arcybiskupi, seminarium duchowne i Papieski Wydział Teologiczny, a wyspa pozostaje kościelnym centrum miasta. Od 1994 roku, jako część historycznego zespołu Wrocławia, ma status Pomnika Historii.
Kościoły. Nad wyspą dominują dwie wieże katedry św. Jana Chrzciciela. Trzynastowieczna kolegiata Świętego Krzyża i św. Bartłomieja to dwa kościoły w jednym budynku, ułożone jeden nad drugim. Kościół św. Idziego, późnoromański, pochodzi z początku XIII wieku; przy nim przechodzi się pod Bramą Kluskową. Kościół św. Marcina jest reliktem piastowskiego zamku z przełomu XII i XIII wieku. Na wyspie stoi też figura św. Jana Nepomucena — pamiątka czasów, gdy Śląsk należał do Korony Czeskiej.
Most Tumski. Ostrów od wieków łączył ze świecką częścią miasta most — przez stulecia drewniany; jeden z nich zawalił się w 1423 roku pod uczestnikami procesji. Obecny stalowy, nitowany most zbudowano w 1889 roku i do 1945 roku nazywano Katedralnym; od 1976 roku jest w rejestrze zabytków. Przez kilkanaście lat zakochani wieszali na nim kłódki, a klucze wrzucali do Odry — przed remontem zdjęto ich tysiące, o łącznej wadze kilkunastu ton. Pary zostawiają dziś pamiątki na barierkach pobliskich bulwarów.
Latarnik. Wrocław jest jednym z nielicznych miast na świecie z dużym, obsługiwanym ręcznie oświetleniem gazowym. Na Ostrowie Tumskim i placu Katedralnym świeci blisko sto latarni, zawieszonych 3–4 metry nad ziemią. Codziennie przed zmierzchem latarnik w czarnym cylindrze i pelerynie z herbem Wrocławia obchodzi wyspę z ok. 2,5-metrową tyczką z ogniem i zapala je jedna po drugiej, a o świcie gasi — trasa liczy ok. 3,5 km i zajmuje nieco ponad godzinę. Gazowe latarnie zapłonęły we Wrocławiu po raz pierwszy w 1847 roku; po wojnie na Ostrowie przetrwało tylko kilka, a obecne odtworzono w latach 90. XX wieku.
Legendy. Według jednej z miejskich legend para, która zawiesiła kłódkę, powinna jeszcze pogłaskać lwa przy wejściu do katedry — ma to zapewnić trwałą miłość. Inna opowiada o czeladniku, który z zemsty podpalił dom złotnika odmawiającego mu ręki córki i przyglądał się pożarowi z okna wieży katedralnej; za karę mury zamknęły się wokół niego, a jego przerażoną twarz można podobno dostrzec w ścianie katedry. Nazwę Bramy Kluskowej tłumaczy legenda o wdowcu, któremu zmarła żona zostawiła we śnie garnek klusek: miał zawsze zostawić choć jedną, by garnek się napełniał, ale zjadł wszystkie — a ostatnia kluska uciekła na szczyt bramy.